Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego
     OBN
     biblioteka
     wydawnictwa
     nowości wydawnicze
     kwartalnik naukowy
 Komunikaty Mazursko-Warminskie
     badania naukowe
     aktualności
     sprawozdania
     pracownicy
     Towarzystwo Naukowe
     im. Wojciecha Ketrzynskiego
     Biuletyn Obwód Kaliningradzki
     Centrum Badań Wschodnich
     Nagroda im. W. Kętrzyńskiego
     Pracownia Kopernikańska
     Katalog on-line
     galeria
     sesje
     Ogłoszenia, konkursy
     kontakt
     archiwum  aktualności

Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego
w Olsztynie

      Czterdzieści lat minęło od pojawienia się na naukowej mapie Polski placówki pod nazwą Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego bardzo życzliwie przyjętej wówczas przez ośrodki uniwersyteckie. Jednak rodowód Ośrodka należy wywieźć od dwóch placówek naukowych - Instytutu Mazurskiego i Stacji Naukowej Polskiego Towarzystwa Historycznego. Ten pierwszy założyli w czasie okupacji, w 1943 roku, na terenie Generalnej Guberni działacze mazurscy skupieni przed wojną w ośrodku działdowskim. Konspiracyjny instytut badawczy miał przygotowywać materiały dotyczące Prus Wschodnich dla użytku przyszłych władz polskich, które miały objąć we władanie całe Prusy Wschodnie. Założyciele Instytutu Mazurskiego w końcu 1944 roku wystąpili do rządu lubelskiego z memoriałem dotyczącym zagospodarowania ziem pruskich i proponującym jak należy postępować z ludnością polskiego pochodzenia mieszkającą w Prusach Wschodnich. W tym memoriale była mowa o zorganizowaniu wyższej uczelni kształcącej kadry dla potrzeb administracji, gospodarki i kultury oraz prowadzącej badania naukowe nad przeszłością i przyszłością ziem nazwanych później Warmią i Mazurami.

      Gdy ustały działania wojenne założyciele Instytutu Mazurskiego pojawili się w Olsztynie podejmując pracę w administracji państwowej, oświacie i kulturze. Oni to 9 lipca 1945 roku reaktywowali konspiracyjny Instytut Mazurski, który miał za zadanie podejmowanie i popieranie prac badawczych w zakresie stosunków kulturalnych, społecznych, historyczno-politycznych, gospodarczych, przyrodniczych i geograficznych Pojezierza Mazurskiego a także prowadzenie biblioteki regionalnej i muzeum regionalnego. Prezesem Instytutu obrano nauczyciela, przedwojennego działacza, Karola Małłka a sekretarzem generalnym zasłużoną dla sprawy mazurskiej działaczkę i uczoną Emilię Sukertową-Biedrawinę. Sukertowa-Biedrawina, kobieta niezwykłej energii działania, niezrażająca się przejściowymi niepowodzeniami kierowała Instytutem do końca swego czynnego życia. Instytut rozpoczął działalność w trudnym okresie nie mając kadry do prowadzenia tak ambitnych zadań jakie postawił mu statut. Dzięki Sukertowej-Biedrawinie zgromadzono zbiory biblioteczne ale nie tak pokaźne jakby się początkowo zdawać mogło. Instytut nie zdołał przejąć i zabezpieczyć bogatych zbiorów poniemieckich. Tworzący się uniwersytet
w Toruniu i biblioteki warszawskie, posiadające odpowiednie dokumenty upoważniające do gromadzenia i wywozu książek z terenu Warmii i Mazur zabrały najcenniejsze książki, zbiory biblioteczne, archiwalne a także dzieła sztuki. Wprawdzie Instytut Mazurski rozpoczął od 1946 roku wydawanie własnego periodyku pod nazwą Komunikaty Działu Informacji Naukowej to jednak nie zdołał poważnie zaistnieć w organizacyjnym systemie nauki polskiej. Zresztą jego losy stanęły wnet pod znakiem zapytania. Podporządkowanie olsztyńskiej placówki Instytutowi Zachodniemu w Poznaniu stworzyło mu szansę przetrwania najtrudniejszych czasów. W połowie 1948 roku Instytut Mazurski został przekształcony w Stację Naukową Instytutu Zachodniego a w 1953 roku stał się on podległy Polskiemu Towarzystwu Historycznemu. Było to korzystne rozwiązanie. Dzięki dotacji PTH można było zwiększyć zatrudnienie oraz powołać w 1957 roku kwartalnik naukowy pod nazwą Komunikaty Mazursko-Warmińskie, które uzyskały także wsparcie władz wojewódzkich.

      Po 1956 roku ożywił się ruch regionalny. Utworzono Stowarzyszenie Społeczno Kulturalne Pojezierze.
1
     Aktywnie działało Muzeum Mazurskie kierowane przez Hieronima Skurpskiego. Zgromadziło ono dzięki zapobiegliwości swego dyrektora znaczny bo liczący około 10 tysięcy tomów księgozbiór a w 1958 roku zaczęło wydawać Rocznik Olsztyński. Wojewódzkie Archiwum Państwowe kierowane w tym czasie przez Tadeusza Grygiera stwarzało możliwości dla prowadzenia prac nad przeszłością regionu. Wokół archiwum, które zatrudniało dziesięć osób skupiali się miejscowi historycy. Również po 1956 roku na polu naukowym zaznaczyło się Wyższe Seminarium Duchowne Hosianum dzięki ówczesnemu jego rektorowi ks. dr Janowi Obłąkowi. Do Olsztyna napłynęli młodzi historycy po studiach uniwersyteckich znajdując zatrudnienie w archiwum, muzeum, bibliotekach. Podjęli oni badania historyczne nad dziejami ludności polskiej w Prusach Wschodnich. Oni też wyszli z inicjatywą utworzenia w Olsztynie profesjonalnej placówki naukowej humanistycznej.

Poza garstką entuzjastów Olsztyn w tym czasie nie posiadał tak jak Poznań, Opole, Szczecin, Gdańsk społecznych placówek naukowych prowadzących badania nie tylko nad przeszłością ziem zachodnich i północnych ale nad ich współczesnym obrazem. Młodzi, ambitni historycy wyszli z postulatem, by także w Olsztynie na wzór Poznania, Opola czy Gdańska utworzyć humanistyczną placówkę naukową. Z taką inicjatywą wyszedł Wojciech Wrzesiński kierownik działu akt Polski Ludowej w Wojewódzkim Archiwum Państwowym.
2
     Do pracy w Olsztynie został on skierowany w 1955 roku po studiach na uniwersytecie toruńskim. Posiadał już znaczny dorobek naukowy, kończył pisanie pracy doktorskiej, miał pozycję w środowisku naukowym i kulturalnym Olsztyna. W Głosie Olsztyńskim z 26 listopada 1960 roku pisał on: Wcześniej lub później musi chyba w Olsztynie dojść do reaktywowania, a właściwie stworzenia na zupełnie nowych podstawach Instytutu Warmińsko-Mazurskiego... o profilu nie tylko historycznym. Na artykuł ten zareagował Władysław Ogrodziński na ówczas dyrektor programowy Stowarzyszenia Pojezierze, który opowiedział się za stworzeniem stałej placówki historii Pomorza Polskiej Akademii Nauk. Ogrodziński obawiał się, że utworzenie jeszcze jednej słabej kadrowo, bez odpowiedniej bazy placówki naukowej zepchnie Olsztyn na peryferie naukowe. Olsztynowi tymczasem potrzebne jest powiązanie z akademickimi ośrodkami naukowymi. Rozpoczęła się w olsztyńskim środowisku humanistycznym i kulturalnym dyskusja nad ideą powołania w Olsztynie placówki naukowo-badawczej związanej ze Stowarzyszeniem Społeczno-Kulturalnym Pojezierze. Dyskusja ta zaowocowała skierowaniem do Zarządu Głównego Pojezierza datowanego na 10 marzec 1961 roku Memoriału o stanie i potrzebach humanistyki olsztyńskiej. Memoriał podpisali: dr Wojciech Wrzesiński i mgr Antoni Łukaszewski z Wojewódzkiego Archiwum Państwowego, Hieronim Skurpski dyrektor Muzeum 3Mazurskiego i prezes Stowarzyszenia Pojezierze, pracownicy Muzeum mgr Zygmunt Lietz i mgr Romuald Odoj, mgr Władysław Ogrodziński dyrektor programowy Pojezierza oraz mgr Jerzy Szymański naczelny redaktor Głosu Olsztyńskiego dziennika KW PZPR. Walne zebranie członków SSK Pojezierze obradujące w dniu 26 marca 1961 roku memoriał przyjęło popierając pomysł powołania w Olsztynie instytutu naukowego. Koncepcja ta uzyskała wnet akceptację władz partyjnych, administracyjnych a także naukowych. Deklaracje pomocy w organizowaniu ośrodka naukowego w Olsztynie złożyli wicedyrektor Instytutu Historii PAN prof. Bogusław Leśnodorski oraz prezes Zarządu Głównego PTH prof. Stanisław Herbst. W tej sytuacji Zarząd Główny Pojezierza 1 września 1961 roku zatrudnił na stanowisku sekretarza organizacyjnego nowej placówki naukowej Wojciecha Wrzesińskiego. Jeszcze w tym roku Zarząd Główny PTH wyraził zgodę na przejście dwóch pracowników naukowych Stacji PTH do organizującej się placówki a także przekazanie w depozyt księgozbioru tejże Stacji. Z kolei Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej przyrzekło dotację finansową na badania naukowe, wydawnictwa i zakupy biblioteczne zaś Stowarzyszenie Pojezierze zadeklarowało ponoszenie kosztów utrzymania placówki naukowej. Powyższe ustalenia i deklaracje sprawiły, że 28 grudnia 1961 roku Zarząd Główny Pojezierza podjął uchwałę o powołaniu Fundacji Naukowej im. Wojciecha Kętrzyńskiego.

      Utworzona Fundacja nie posiadała jednak własnej siedziby. Otrzymała ją w listopadzie 1962 roku gdy zabudowano prześwit w budynku ZMS przy ul. Zwycięstwa 32 (dzisiejsza ulica Piłsudskiego, w przebudowanym budynku znajduje się obecnie bank rozwoju regionalnego). Lokal składał się z czytelni, magazynu bibliotecznego oraz czterech pokojów przeznaczonych na pracownie naukowe. Nastąpiło przejęcie księgozbioru Stacji PTH a także dwóch pracowników m.in. mgr Janusza Jasińskiego. Fundacja otrzymała dotację finansową od władz wojewódzkich.. Jej pracownik Wojciech Wrzesiński obronił pracę doktorską pt. Ruch polski na Warmii, Mazurach i Powiślu w latach 1920-1939. Wreszcie Zarząd Główny Pojezierza uchwalił ostateczną wersję statutu. Tymczasem w styczniu 1963 roku Urząd Spraw Wewnętrzych Prezydium WRN w Olsztynie odmówił rejestracji statutu kwestionując nazwę placówki ze względu na zniesienie formy fundacji. W lutym 1963 roku uchwałą Zarządu Głównego Pojezierza zmieniono nazwę nowej placówki na Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego. Nic już nie stało na przeszkodzie, aby odbyło się uroczyste posiedzenie inaugurujące działalność Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego.

      W dniu 26 marca 1963 roku OBN zainaugurował działalność. W uroczystym zebraniu uczestniczyli m.in.: prof. dr Stefan Żółkiewski sekretarz Wydziału I Nauk Społecznych PAN, prof. dr Bolesław Kasprowicz rektor Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie, prof.dr Mieczysław Koter rektor Wyższej Szkoły Rolniczej w Olsztynie, prof. dr Karol Górski dyrektor Instytutu Historii UMK, prof. dr Bogusław Leśnodorski. Wykład inauguracyjny pt. Wojciech Kętrzyński i jego działalność naukowa wygłosił prof. dr Stanisław Arnold. Rada Naukowa Ośrodka złożona aż z 37 osób, wybitnych uczonych polskich, działaczy społeczno-politycznych wybrała Prezydium w skład, którego weszli profesorowie: Stanisław Arnold jako przewodniczący, Bolesław Kasprowicz
i Bogusław Leśnodorski jako zastępcy. Sekretarzem generalnym do którego należał bezpośredni zarząd Ośrodkiem został mgr Władysław Ogrodziński zaś prof. dr Tadeusza Cieślaka wcześniej wyznaczono kuratorem placówki naukowej. Statutowym zadaniem Ośrodka było popieranie i organizowanie działalności naukowej w zakresie nauk humanistycznych i ekonomiczno-społecznych na obszarze Polski północno-wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem Warmii i Mazur.

      Program i działalność Ośrodka spotkały się ze wsparciem nie tylko miejscowego środowiska ale i polskich środowisk uniwersyteckich. Wokół Ośrodka organizował się społeczny ruch naukowy i to niezwykle dynamicznie. Powstawały zespoły i komisje: Zespół do Spraw Dokumentacji Współczesnej Warmii i Mazur, Zespół Historii Sztuki, Zespół Historyczny, Zespół do Badań nad Współczesnością Warmii i Mazur, Zespół do Badań nad Pismiennictwem Warmii i Mazur, Zespół do Badań nad Kulturą Warmii i Mazur. Były to ciała kolegialne skupiające około sto osób. Społeczne oddziaływanie Ośrodka należało już u progu jego działalności uznać za ważne osiągnięcie. Niestety za rozwojem społecznych form oddziaływania nie szedł rozwój instytucjonalnej części OBN. Kluczową sprawę dla jej rozwoju było zatrudnianie nowych pracowników naukowych i bibliotekarzy a to szło z ogromną trudnością. Odejście dr Wojciecha Wrzesińskiego do Wrocławia osłabiło skromny zespół badawczy. Nie łatwo było w tamtych czasach pozyskać do pracy w Olsztynie osobę z doktoratem zaś na doktoraty miejscowych należało jeszcze poczekać. Mimo tego działalność Ośrodka nie była skromna pojawiły się wydawnictwa książkowe, organizowano sesje naukowe z udziałem znakomitych uczonych. W latach 1961-1968 wydano 48 publikacji w tym 24 w ramach serii Rozprawy i Materiały i dwie w ramach serii Biblioteka Olsztyńska. Z rozmachem przystąpiono do gromadzenia własnego księgozbioru zakupując zbiory rodziny Estreicherów z Krakowa oraz pozyskując dublety z Biblioteki Narodowej, Biblioteki Jagiellońskiej, Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, bibliotek Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Gdańsku, Wrocławiu, nadchodziły dary od osób prywatnych. W 1968 roku księgozbiór biblioteki OBN liczył około 20 tysięcy tomów.

      W Ośrodku oraz olsztyńskim środowisku w 1967 roku zaczęła dojrzewać koncepcja wyodrębnienia OBN ze struktur Pojezierza i przekształcenie go w samodzielne towarzystwo naukowe. Stowarzyszenie Pojezierze na swym walnym zebraniu w marcu 1967 roku godziło się na usamodzielnienie się Ośrodka. Zgoda formalna została podjęta dopiero w październiku 1967 roku. Władze wojewódzkie zadeklarowały finansować działalność Ośrodka Badań Naukowych.

      Samodzielność Ośrodek uzyskał dopiero w połowie czerwca 1968 roku. Zebranie założycielskie obradujące 15 czerwca 1968 roku powołało stowarzyszenie pod nazwą Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego. Zgromadzeni uchwalili statut, wybrali Radę Naukową, Komisję Rewizyjną i Sąd Koleżeński. Prezesem Rady Naukowej został profesor Józef Burszta.
4
Był nim lat 14. Ośrodek jako stowarzyszenie prowadził placówkę naukową pod taką samą nazwą oraz część społeczną podzieloną na różne komisje. Taki dualizm - podział na część instytucjonalną i społeczną utrzymał się do końca istnienia stowarzyszenia pod nazwą Ośrodek Badań Naukowych. Do 1974 roku finansował działalność Ośrodka Wydział Kultury i Sztuki Prezydium WRN. Od roku następnego budżet Ośrodka ustalało Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki w uzgodnieniu z Ministerstwem Finansów. Środki centralne szły jednak przez Urząd Wojewódzki. Trwało tak do końca 1989 roku. W połowie października 1989 roku minister finansów a był nim Leszek Balcerowicz specjalnym zarządzeniem pozbawił możliwość finansowania stowarzyszeń. Przed Ośrodkiem, który był stowarzyszeniem, stanęło zagrożenie jego dalszej działalności. Udało się jednak pozyskać poparcie Wojewódzkiej Rady Narodowej, by przekształcić Ośrodek w jednostkę badawczo rozwojową. Walne zebranie stowarzyszenia przyjęło sytuację ze zrozumieniem. Nastąpiło wyjście placówki naukowej ze struktur stowarzyszenia i całkowite jej usamodzielnienie się. WRN w Olsztynie, 28 lutego 1990 roku podjęła uchwałę o utworzeniu jednostki badawczo rozwojowej o nazwie Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego. Organem założycielskim miał być wojewoda olsztyński. Nie było to rozwiązanie trwałe. Do końca 1990 roku urząd wojewódzki wykonując uchwałę WRN finansował działalność Ośrodka. Jednakże Sąd Wojewódzki odmówił na początku 1991 roku rejestracji Ośrodka z powodu braku własnego majątku, zgody powstałego w 1990 roku Komitetu Badań Naukowych oraz Ministerstwa Finansów na finansowanie statutowej działalności OBN. Dopiero, gdy w październiku 1991 roku Towarzystwo Naukowe im. Wojciecha Kętrzyńskiego w formie darowizny przekazało część majątku na wyposażenie Ośrodka a Ministerstwo wyraziło zgodę na finansowanie Komitet Badań Naukowych także wyraził zgodę na ustanowienie jednostki badawczo rozwojowej - Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego. Organem założycielskim i nadzorującym działalność Ośrodka był wojewoda olsztyński. Sąd Wojewódzki 3 grudnia 1991 roku zarejestrował tę placówkę naukową. Kolejne zmiany zaszły w roku 2001. Ośrodek został podporządkowany Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego zaś środki na działalność statutową otrzymywał i otrzymuje z Komitetu Badań Naukowych.

      Ośrodek Badań Naukowych w pierwszych latach swego istnienia borykał się z trudnościami lokalowymi. Dały się one we znaki, gdy w 1968 roku nastąpiło usamodzielnienie się Ośrodka. Pomieszczenia w budynku przy ówczesnej ulicy Zwycięstwa 32 składające się z czterech pokoi, czytelni i magazynu bibliotecznego nie zapewniały normalnej działalności. W tej sytuacji dyrektor Ośrodka Władysław Ogrodziński podjął działania pozyskania na siedzibę OBN Domu Polskiego. Doprowadziły one jesienią 1968 roku do podjęcia przez władze miejskiej uchwały o przekazaniu Domu Polskiego Ośrodkowi. Wiosną roku następnego w Domu Polskim znalazła się Pracownia Badań nad Współczesnością, administracja i dyrekcja natomiast biblioteka wraz z pracownią Historyczną oraz Wydawnictw Naukowych pozostały przy ulicy Zwycięstwa. Wydawało się, że kwestią krótkiego czasu jest przejęcie przez OBN całego Domu Polskiego.
5
     Budynek jednak wymagał gruntownego remontu. Mimo stosownych uchwał władz wojewódzkich prace remontowe rozpoczęły się dopiero na przełomie maja i czerwca 1977 roku. Ośrodek otrzymał zastępcze, tymczasowe pomieszczenie w baraku przy ulicy Żeromskiego zachowując w dalszym ciągu lokale przy ulicy Zwycięstwa. Ku zdumieniu pracowników i dyrekcji Dom Polski miast remontować zaczęto wyburzać. Rozebrano go całkowicie z zamiarem wybudowania innego budynku. Przeciw takiemu postępowaniu energicznie i zdecydowanie zaprotestowała Rada Naukowa Ośrodka. Sprawa nabrała rozgłosu. W ostateczności na szczeblu partyjnych władz wojewódzkich zapadła decyzja o odbudowaniu Domu Polskiego. Wnet ruszyły prace budowlane. W stanie surowym obiekt odbudowano w 1979 roku a 27 października 1980 roku odbyła się uroczystość otwarcia Domu Polskiego. W uroczystości uczestniczyło wielu znakomitych gości, przybyli też przedwojenni mieszkańcy domu - Juliusz Malewski, Maria Zientara Malewska, Jan Lubomirski, Jan Boenigk, nauczyciele szkół polskich, wnuk Wojciecha Kętrzyńskiego noszący także imię Wojciech. Dom Polski przeszedł w użytkowanie Ośrodka Badań Naukowych jednak nie na zasadzie własności budynku. Dzięki staraniom Ośrodka w 1990 roku Dom Polski stał się własnością skarbu państwa a w 1998 roku własnością OBN. Troszcząc się o ten wyjątkowy pomnik zabytek Ośrodek pozyskał środki na remont Domu Polskiego i przeprowadził go w latach 1997-1999 usuwając wszelkie uchybienia powstałe wskutek szybkiej odbudowy, wadliwego wykonania, Domu.

      Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskie zgodnie ze swym statutem prowadzi badania nad przeszłością i współczesnością ziem Polski północno-wschodniej. Wypracował swą specyfikę i dlatego choć jest placówką zatrudniającą niewielu pracowników Komitet Badań Naukowych przyznał mu wysoką, drugą, kategorię naukową. W 1965 roku pracowało w Ośrodku osiem osób, dziesięć lat później 24, w 1981 roku 35 a obecnie 29. W dziale naukowym w 1965 roku zatrudnione były cztery osoby, w 1975 roku - 10 osób, w 1980 roku - 16 a w 2002 roku 11 osób. Wśród nich byli historycy, demografowie, etnografowie, socjologowie, ekonomiści, folklorysta. Obecnie dominują historycy. W Olsztynie do humanistycznych stopni naukowych dochodziło się latami. Pierwszy doktor Wojciech Wrzesiński opuścił Olsztyn w 1965 roku, na następne doktoraty należało dość długo poczekać. Dopiero w 1991 roku miała miejsce pierwsza habilitacja pracownika Ośrodka a pierwszy tytuł profesorski w roku 2000. Tytuły profesorskie osiągnęły też osoby, które pracowały w Ośrodku i z niego odeszły.

      Ośrodkiem w ciągu ponad czterdziestoletniego istnienia kierowało czterech dyrektorów. Pierwszy dyrektorem, organizatorem placówki był do marca 1970 roku Władysław Ogrodziński. Po przejściu jego na stanowisko dyrektora Muzeum Mazurskiego dyrektorem został Jerzy Sikorski.
6
     Był nim do października 1983 roku, on też przeszedł na stanowisko dyrektora Muzeum Warmii i Mazur. W połowie listopada 1983 roku obowiązki dyrektorskie objął Edmund Wojnowski i pełnił je do maja 1990 roku.
7
Od maja 1990 roku do chwili obecnej dyrektorem jest Stanisław Achremczyk. Zmieniali się także przewodniczący Rady Naukowej. Po Józefie Burszcie byli nimi jeszcze, gdy Ośrodek był stowarzyszeniem - Wojciech Wrzesiński, Stanisław Kawula. Od chwili gdy Ośrodek został jednostką badawczo-rozwojową pracami Rady Naukowej kieruje Wojciech Wrzesiński.

      Ten nieliczny zespół pracowników naukowych przy wsparciu współpracowników z różnych ośrodków krajowych podejmował ambitne przedsięwzięcia naukowe. W związku z 500-lecie urodzin Mikołaja Kopernika ożywiły się badania nie tylko na działalnością Kopernika i jego dokonaniami naukowymi ale także nad dziejami Warmii XVI stulecia. Badania nad Kopernikiem doprowadziły do wydania obszernej pracy Kopernik na Warmii.

      Ośrodek odnotował sukcesy w studiach nad ustrojem Warmii, Prus Królewskich. Wydania doczekały się problemy organizacji i funkcjonowanie sejmików Prus Królewskich, sejmiku warmińskiego, ustroju Warmii. Także Prusy Książęce leżały w zainteresowaniach Ośrodka o czym świadczą książki takich autorów jak Janusz Małłek, Barbara i Franciszek Mincerowie, Jerzy Serczyk, Stanisław Salmonowicz.

      Dominującą problematyką badawczą była kwestia ludności polskiej i problematyka germanizacji tej ludności. Wystarczy wymienić obszerne prace autorstwa Janusza Jasińskiego, Wojciecha Wrzesińskiego, Jana Chłosty, Tadeusza Filipkowskiego. Ruch polski w Prusach Wschodnich doczekał się wielu publikacji. Godne uwadze jest obszerne wydawnictwo źródłowe Plebiscyty na Warmii, Mazurach i Powiślu w opracowaniu Wojciecha Wrzesińskiego i Piotra Staweckiego.

      W zainteresowaniach Ośrodka znalazły się kwestie związane z problematyką ruchu hitlerowskiego, robotników przymusowych i jeńców wojennych w Prusach Wschodnich. Historia po 1945 roku doczekała się wielu opracowań, które przetrwały próbę czasu. Nie tylko zagadnienie polityczne, ale gospodarcze, kulturalne, literackie były przedmiotem badań. W Ośrodku opublikowano serię źródeł dotyczących historii najnowszej w tym losów ludności rodzimej a ostatnio także wydano wspomnienia Rosjan osiedlających się w Obwodzie Kaliningradzkim.

      Biografistyka olsztyńska odnotowała poważne osiągnięcia. W Olsztynie ukazały się Słowniki autorstwa Tadeusza Orackiego a także biografie znakomitych ludzi Warmii i Mazur. Taka seria wydawnicza ukazywała się w wydawnictwie Pojezierze, ale i Ośrodek publikował biografie - Marii Zientary Malewskiej, Jana Lubomirskiego, Ernesta Wiecherta, Johanna Gotfrieda Herdera, Feliksa Nowowiejskiego, nauczycieli szkół polskich w w Prusach Wschodnich, wreszcie ostatnio duchowieństwa warmińskiego okresu nowożytnego.

      Tradycyjna kultura ludowa była w zainteresowaniach Ośrodka. Badania doprowadziły do wydania obszernej monografii Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków oraz syntezy Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków. Ta problematyka ciągle leży w zainteresowaniach Ośrodka o czym może świadczyć wydawnictwo Pieśni ludu polskiego z nad górnej Drwęcy w opracowaniu Władysława Ogrodzińskiego a zebranych przez Gustawa Gizewiusza. Uchwycenie procesu zaniku tradycyjnej kultury ludowej, powstawania nowego modelu życia mieszkańców naszych ziem było przedmiotem badań, licznych sesji naukowych oraz publikacji. Na uwagę zasługują badania nad społecznościami małych miast, przemianami zachodzącymi na wsi, przeobrażeniami migracyjnymi a także problematyka ekonomiczna. W ostatnich latach podjęto i to z dobrym skutkiem badania nad losem ludności niemieckiej na Warmii i Mazurach, losem ludności kresowej, która osiedliła się na naszych ziemiach.

      Obecnie prowadzi się badania nad dziedzictwem kulturowym Warmii i Mazur, nad życiem codziennym w dawnych wiekach. W zainteresowaniach Ośrodka leży problematyka ziem nadbałtyckich. Ważne, że wiele tematów zostało zrealizowanych z inspiracji Ośrodka, przy jego wsparciu finansowym.

      Pragnąc ożywić zainteresowania ośrodków uniwersyteckich dziejami Warmii i Mazur a także współczesnymi przeobrażeniami zachodzącymi w naszym regionie Ośrodek wspólnie z Towarzystwem Naukowym im. Wojciecha Kętrzyńskiego ustanowili nagrodę im. Wojciecha Kętrzyńskiego na najlepsze prace młodych naukowców.

      Ośrodek był i jest organizatorem ważnych sesji naukowych. Warto przypomnieć, że był współorganizatorem sesji z okazji 750-lecia diecezji warmińskiej, 200 rocznicy smierci biskupa Ignacego Krasickiego. Sesje dotykały nie tylko historii ale też współczesności. W Ośrodku padło pytanie Co dalej z Państwowymi Gospodarstwami Rolnymi i co dalej po byłych PGRach. Dyskutowano o tożsamości Warmii i Mazur. Obecnie co dwa lata spotykają się znawcy dziejów XVI, XVII, XVIII stuleci na interdyscyplinarnych konferencjach pod tytułem Między Barokiem a Oświeceniem, w tym roku odbyła się piąta sesja naukowa w tym cyklu. Skromniejsze sesje ale też cykliczne odbywają się w Olsztynku pod tytułem Życie codzienne na dawnych ziemiach pruskich a od dwóch lat na konferencjach w Mrągowie podejmuje się problematykę dziedzictwa kulturowego Warmii i Mazur.

      Ośrodek odgrywa ważną środowiskową rolę poprzez działalność wydawniczą. Dzięki tej działalności jakże wiele osób z Olsztyna mogło uzyskać stopień doktora habilitowanego a także tytuł profesorski. Kwartalnik naukowy Komunikaty Mazursko-Warmińskie zyskał uznanie polskiej nauki historycznej i wysoką ocenę Komitetu Badań Naukowych. W ostatnich latach Komunikaty osiągają roczną objętość 55 arkuszy wydawniczych. Jest to sukcesem redakcji i wydawców. Pismo jest otwarte dla wszystkich, którzy badają przeszłość ziem Polski północno-wschodniej. Ośrodek wspólnie z Towarzystwem Naukowym podjął badania nad najnowsza historią Obwodu Kaliningradzkiego.Wydawany Biuletyn Obwodu Kaliningradzkiego otrzymał w roku 2002 nagrodę naukową marszałka województwa warmińsko-mazurskiego. Niestety brakuje pisma tak systematycznie ukazującego się jak Komunikaty Mazursko-Warmińskie a dotyczącego współczesnych przemian w regionie.

      Pozycje książkowe wydawane w Ośrodku ukazują się w ramach serii wydawniczych: Problemy i Materiały, Biblioteka Olsztyńska, Monografie Miast i Gmin, Życie codzienne. Do najważniejszych pozycji wydanych należy zaliczyć książki: Wojciecha Wrzesińskiego, Prusy Wschodnie w polskiej myśli politycznej 1864-1945, Olsztyn 1994;Janusza Jasińskiego, Świadomość narodowa na Warmii w połowie XIX wieku, Olsztyn 1983; Alojzego Szorca, Dominium Warmińskie 1243-1772, Olsztyn 1991; Mariana Biskupa, Wojna pruska czyli ostatnia walka Polski z Zakonem Krzyżackim w latach 1519-1521, Olsztyn 1991; Jerzego Okulicza, Pradzieje ziem pruskich od późnego paleolitu do VII w.n.e., Wrocław 1973; Janusza Małłka, Prusy Książęce a Prusy Królewskie w latach 1525-1548, Warszawa 1976; Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, red. Józef Burszta, Wrocław 1976;Stanisława Żyromskiego, Procesy migracyjne w województwie olsztyńskim w latach 1945-1949, Olsztyn 1979; Tadeusza Filipkowskiego, Oświata na Warmii i Mazurach w latach 1945-1960, Warszawa 1978;Andrzeja Staniszewskiego, Tradycja czarnoleska na Mazurach, Olsztyn 1986; Mariana Pawlaka, Dzieje Gimnazjum Elbląskiego w latach 1535-1772, Olsztyn 1972; Bohdana Łukaszewicza, PSL na Warmii i Mazurach w latach 1945-1947, Olsztyn 1991;Stanisława Achremczyka, Życie polityczne Prus Królewskich i Warmii w latach 1660-1703,Olsztyn 1991;Bohdana Koziełły-Poklewskiego, NSDAP w Prusach Wschodnich, Olsztyn 1995; Grzegorza Jasińskiego, Mazurzy w drugiej połowie XIX wieku, Olsztyn 1994; Roberta Traby, Niemcy-Warmiacy-Polacy (1871-1914). Z dziejów niemieckiego ruchu katolickiego i stosunków polsko-niemieckich w Prusach Wschodnich, Olsztyn 1994; Bożeny Domagały, Mniejszość niemiecka na Warmii i Mazurach. Rodowód kulturowy, organizacja, tożsamość, Olsztyn 1996; Haliny Murawskiej, Przesiedleńcy z Kresów Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej w Olsztyńskiem, Olsztyn 2000; Grzegorza Białuńskiego, Osadnictwo regionu Wielkich Jezior Mazurskich od XIV do początku XVIII wieku, Olsztyn 1996;Danuty Bogdan, Sejmik warmiński w XVI i pierwszej połowie XVII wieku, Olsztyn 1994; Jana Chłosty, Warmia i Mazury w literaturze polskiej i niemieckiej w latach 1945-1995, Olsztyn 1997; Tadeusza Orackiego, Słownik biograficzny Warmii, Prus Książęcych i Ziemi Malborskiej od połowy XV do końca XVIII wieku,t.1,1.2, Olsztyn 1984,1988; Nie sposób wymienić wszystkie tytuły i wszystkich autorów publikujących w wydawnictwie Ośrodka Badań Naukowych. Wystarczy nadmienić, iż w ramach serii Rozprawy i Materiały opublikowano dotąd prawie 200 pozycji a w serii Biblioteka Olsztyńska 60 pozycji. Ośrodek wydał także monografie miast - Braniewa oraz Iławy. Staraniem Ośrodka ukazały się syntezy dziejów naszych ziem, w 1985 Warmia i Mazury. Zarys dziejów, pod redakcją Bohdana Łukaszewicza a w 1997 roku Historia Warmii i Mazur autorstwa Stanisława Achremczyka. Własna poligrafia umożliwia Ośrodkowi druk książek po kosztach własnych a więc bardzo tanio. Rocznie w ostatnich latach wydawano kilkanaście tytułów o objętości około 350 arkuszy wydawniczych.

      Ważną środowiskową rolę spełnia także biblioteka OBN.
8
     Organizowanie biblioteki mającej służyć głównie studiom nad historią regionu rozpoczęła w 1945 roku Emilia Sukertowa-Biedrawina. Ona zabezpieczyła przed dewastacją niezwykle cenne księgozbiory oraz archiwalia. Niestety przegrała w tym względzie z ośrodkiem toruńskim i warszawskim gdzie zgromadzono większość tak zwanych prusiców. W marcu 1963 księgozbiór zgromadzony przez Biedrawinę a będący własnością Stacji Naukowej Polskiego Towarzystwa Historycznego został przekazany w depozyt Ośrodkowi. Księgozbiór ten liczący około 10 tysięcy druków oraz około dwa tysiące starodruków, zbiory kartograficzne i ikonograficzne po dzień dzisiejszy przechowuje biblioteka OBN. Ośrodek systematycznie powiększał zbiory biblioteczne przez liczne zakupy. Pozyskał 342 voluminy ze zbiorów Karola Estreichera, nabył spuściznę po Alojzym Śliwie, Gustawie Leydingu a także z licznych bibliotek uniwersyteckich. W zbiorach biblioteki znajdują się czasopisma wschodniopruskie niemieckie i polskie - Gazeta Olsztyńska, Gazeta Ludowa, Gazeta Mazurska, Mazur, Koenigsberger Hartungsche Zeitung, Koenigsberger Allgemeine Zeitung, Allensteiner Zeitung, Allensteiner Volksblatt. Czytelnik znajdzie tu historyczne czasopisma naukowe regionalne ukazujące się w XIX i XX wieku, najważniejsze tytuły czasopism naukowych polskich, zbiór czasopism rosyjskich ukazujących się w Obwodzie Kaliningradzkim. W zbiorach specjalnych przechowywane są liczne pamiętniki, kroniki, dokumenty w tym także rękopisy utworów Michała Kajki. Księgozbiór liczy obecnie około 80 tysięcy jednostek. Korzystać można z niego w dwóch czytelniach - czytelni ogólnej oraz zbiorów specjalnych. Bez tego księgozbioru zaliczonego do narodowego zasobu bibliotecznego nie sposób prowadzić badania nad dziejami regionu. Ośrodek posiada także pracownię mikorofilmową wyposażoną w nowoczesną aparaturę.

      Staraniem wielu ludzi została zbudowana w Olsztynie regionalna, humanistyczna placówka naukowa z pracowniami naukowymi, wydawnictwem, poligrafią, biblioteką naukową, pracownią mikrofilmową służącą nie tylko olsztyńskiej humanistyce.